İş Yaşamında Ayrımcı Dil ve Davranışlardan Kaçınma Rehberi

İş yaşamında kullandığımız kelimelerle kimi zaman bilinçli olarak kimi zaman farkında bile olmadan ayrımcılığa giden yolu açıyoruz. Cinsiyetçi ve ayrımcı dil kullanmamak için gayret etsek de bazen nerede hata yaptığımızı bilemiyoruz. Borusan'ın Kadir Has Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Merkezi ile birlikte hazırladığı İş Yaşamında Ayrımcı Dil ve Davranışlardan Kaçınma Rehberi işte tam da bu noktada bize yardımcı olmayı hedefliyor. 

İş Yaşamında Ayrımcı Dil ve Davranışlardan Kaçınma Rehberi, iş hayatında yaygın görülen ve ayrımcı nitelenen ifade, davranış ve önyargılara odaklanırken pratik öneriler yapıyor.

Çalışma yaşamında cinsiyet ayrımcılığının en önemli göstergesi, işlerin kadın işi-erkek işi olarak gruplandırılmış olmasıdır. Meslek adlarını cinsiyet içermeyecek şekilde kullanın. Örneğin; 

Kadın mühendis değil Mühendis 

Kadın müdür değil Müdür 

Kadın direktör değil Direktör 

Kadın doktor değil Doktor 

Kadın CEO değil CEO

Cinsiyete yönelik ayrımcı dil

Kadını görünmez kılan ve dışlayan ifadeler kullanmayın.

Dolaylı olarak “erkek olmayı”, “insan” olmayla özdeşleştiren ve “herkesi” kapsama iddiasıyla kadını görünmez kılan ifadeleri kullanmamaya özen gösterin. Örneğin;

Adam olmak değil İnsan olmak 

Adam gibi değil Doğru düzgün 

Adamakıllı değil Layığıyla 

Adam olana değil İnsan olana 

Erkek sözü değil Söz 

Erkekliğe sığmayan değil İnsanlığa sığmayan 

Bilim adamı değil Bilim insanı 

İş adamı değil İş insanı 

İnsanoğlu değil Ademoğlu veya İnsanlık 

Sözünün eri değil Sözünü tutan 

Baba evi değil Aile evi 

Bu işin adamı değil Bu iş için biçilmiş kaftan

Kadın-erkek cinsiyeti belirtir. Bay-bayan, bey-hanım, beyefendi-hanımefendi ise hitabet şeklidir. Örneğin; 

Erkek tuvaleti / Kadın tuvaleti 

Erkek yüzücü / Kadın yüzücü 

Erkek arkadaş / Kız arkadaş

Kız/kadın kelimelerinin olumsuz kullanımı

“Kız” genellikle masumiyet, gençlik, tecrübesizlik, evlenmemiş olma vb. durumları ifade etmek üzere kullanılır. “Kadın” ise çoğu zaman bu anlamın karşıtı olarak konumlandırılırken; daha “kaba” bir ifadeymiş gibi algılanabilir. “Kadın” yerine daha “kibar” ya da “edepli” olduğunu düşünerek “bayan”, “hanım”, “hanımefendi”, “bacı” gibi ifadeleri kullanmaktan kaçının. 

Kızlık soyadı değil Önceki soyadı 

İş yaşamında bazı cinsiyetçi deyim, atasözü ve ifadeler

İyi niyetlerle söylenen bazı deyim, atasözü ve klişe cümlelerin arkasında geleneksel cinsiyet rollerinin yattığını unutmayın. Örneğin; 

Kadınlar için en iyi meslek öğretmenlik! 

Senin gibi hanım bir kıza yakışıyor mu? 

Yuvayı yapan dişi kuştur Erkek adam ağlamaz 

Kadınlar hamamına çevirmek 

Karı gibi kıvırtmak 

Karı gibi gülmek 

Kız almak/kız vermek 

Erkek gibi kadın 

Adam yerine koymak 

Anasına bak kızını al 

Kızını dövmeyen dizini döver 

Evde kalmış 

Hanım hanımcık 

Delikanlı kız 

Adam gibi adam 

Adamın dibi  

Biyolojik özelliklere yönelik ayrımcı dil

Cinsiyete dayalı hormonal değişimlere atıfta bulunarak insanları etiketlemeyin, davranışlarını buna göre yorumlamayın. Örneğin; 

Menopozlu 

Andropoza girmiş 

Ergen gibi 

Muayyen gününde 

Hamile kadınlara, hamile olduğu için iyi düşünemediğini ima etmek gibi...

Kadın ya da erkeğe yönelik belirli toplumsal önyargıları ve kalıpları yansıtan ya da dayatan davranışlardan uzak durun. Örneğin;

Erkek iş arkadaşlarımızın kapıları açıp, yük taşımasını beklemeyin.

Kadın iş arkadaşlarımız kutlamalarda pasta getiren, pasta kesen, toplantılarda çay servis eden kişiler olmak zorunda değiller.

Toplantılarda kadınlar not tutar diye bir kural yoktur.

Toplantılarda erkeklerin daha çok söz alması o toplantının verimli geçmesini garanti etmez.

Kimsenin, başkası konuşurken sözünü kesmeye hakkı yoktur. Kadın ve erkek çalışanların eşit oranda görüşüne başvurulduğundan emin olun.

İş yaşamında herkesin kibar ve saygılı olması beklenir ancak kadınlar için bu beklenti daha yüksektir. “Hanım hanımcık”, “çok hanım kadın”, “çok ağırbaşlı kadın” ifadelerinden uzak durun.

Bir ofiste herkesin erişebileceği bir telefon varsa ona bir kadın bakmak zorunda değildir.

Sözde samimiyet

İş yerindeki konumunuz, statünüz ya da ünvanınız sizi başkalarına karşı “sözde samimiyet”e yol açan ifadelere yönlendirmesin. Sizin için samimiyet içeren bir ifade bir başkası için tahakküm kurma, küçük görme, büyüklük taslama veya hiyerarşiyi hatırlatma gibi algılanabilir. Kusurlu davranışları örtbas etmek için dile başvurmayın. Örneğin; 

“Ben çalışanlarımla baba-oğul gibiyimdir.”

“Biz burada bir aile gibiyiz. Kol kırılır yen içinde kalır.” 

“İş arkadaşlarım benim çocuklarım gibidir.” 

Çalışma arkadaşlarınızın isimlerini öğrenin ve onlara isimleriyle hitap edin. 

Bir kişinin kullanmayı tercih ettiği kelime dağarcığına saygılı olun, konuşma ve yazma tarzınızı bu tercihe göre yönlendirin. 

İzin istemeden ‘canım’, ‘cicim’, ‘şekerim’, ‘hayatım’, ‘yavrum’, ‘evladım’ vb. demeyin.

Bir insanın vücudu sadece kendisine aittir ve kendi rızası dışında hiçkimse bir kişinin vücudu hakkında söz sahibi olamaz. Kişilerin bedensel özelliklerine ve fiziksel durumlarına, engellerine değil, yaptıkları işe odaklanın. Kişileri buna göre etiketlemeyin. Örneğin; 

Koca memeli, bodur, cüce, yerden bitme, göbekli, şişko, kel, bıdık, minnoş, düztaban, sarışın, sırık vb. 

Kör, topal, spastik, otistik 

Zayıfladın mı? 

Kilo mu aldın? 

Yorgun musun? 

Çeşitli yaşlardan oluşan bir grup çalışan içerisinde gençlerin yaşını ve tecrübesizliğini vurgulamak motivasyon kırıcı bir durumdur. Aynı şekilde daha genç çalışanlar da yaşı daha büyük çalışanlara karşı önyargılarını bir kenara bırakmalıdır. 

“Siz bilmezsiniz, o yıllarda enflasyon....” 

“Siz o zaman doğmuş muydunuz?”

Çömez › Yeniyetme › Acemi › Çaylak

Dinozor › Fosil 

Abla, Abi 

Teyze, Amca

Giyim tercihleri

Giyim ve aksesuar bir tercihtir. Kurumun belirlediği kılık kıyafet yönetmeliği çerçevesinde kalmak suretiyle giyim, makyaj, ayakkabı, aksesuar; kişisel zevk ve tercihlerin yansımasıdır. Kişiler buna göre eleştirilemezler. Örneğin;

Paçoz › Zibidi › Boya küpüne batmış › Soluk benizli › Hippi