Bir Kez Daha Global Isınma ve Ani İklim Değişikliği Olasılığı Üzerine
“Global ısınmaya karşı Stern Raporu çerçevesinde veya bu rapor hakkında yapılan tartışmalara kısmen göz atarak, sorunun etik, fayda-maliyet analizi ve indirgeme oranı (zaman tercihi faktörü) ile ne kadar yakından bağlantılı olduğuna daha önce değinmiştim. Dolayısıyla, bu temalara geri dönmeyeceğim. Sadece, sera etkisi ve global ısınmayla beraber, belirsizliğin analize dahil olduğu bir çerçevede, işgücü verimliliğini artıran dışsal teknolojik gelişme hızının “şişman kuyruklu” (fat-tailed) bir olasılık dağılımı kabul eden rassal bir değişken (random variable) olarak düşünülmesi gerektiğine işaret edelim ve bu noktadan devam edelim. Bu kadarı çok bilinen bir ekonomik büyüme teorileri-modelleri familyası içinde (Solow tipi büyüme modelleri) doğal kabul edilebilecek bir hipotez sayılır.
Problem şu: standart fayda-maliyet analizi ve piyasa çarpanlarına ve parametrelerine dayalı bir nakit akımı indirgeme-net bugünkü değeri bulma alıştırması başlangıçta çok yüksek olmayan, ama giderek artma eğilimi gösteren bir önlemler-harcamalar demeti öngörüyor. Ancak, problem çok düşük olasılığa sahip fakat gerçekleştiği zaman çok da büyük zarar verecek felaket tipi bir senaryo içeriyorsa, ki “şişman kuyruk” bu anlama geliyor, standart analiz teorik olarak dahi yetersiz kalabilir.
“Şişman kuyruk” bazı tezlere göre sonuç olarak –belki yüzyılın sonunda- yüzde 5 olasılıkla 11 santigrad derece ortalama sıcaklık artışı ve yüzde 1 olasılıkla 20 santigrad derece ortalama sıcaklık artışı anlamına geliyorsa mesele aynen budur. Bu kadar ani iklim değişiklikleri gezegenin tarihinde olmamış görünüyor ve bu kadar yüksek ortalama sıcaklık binlerce milyon yıldan beri bu gezegende görülmemiş durumda. Yani, yüzde 1 olasılık gerçekleşirse ortalığı kasıp kavuracak bir felaket riski söz konusu, fakat bu kadar düşük olasılığa ve bilinmeyene karşı önlem almak istemeyen bir rasyonalite kodunu, objektif olasılık-frekans dağılımına dayalı istatistik ve öngörü metotları bağlamında, çoktan geliştirmiş durumdayız. Mevcut ekonomi-istatistik-ekonometri disipliner matrisi sınırlı bir veri kümesinden (finite set) çıkarılamayacak, yani bilinmeyen (unknown) parametreleri olan ve tamamiyle Non-Gaussian bir olasılık dağılımına merkezi yeri vererek, önlemlerini yüzde 5 veya yüzde 1 olasılıkla belki gelecek yüzyılda gerçekleşebilecek bir düşük olasılıklı felaket senaryosuna göre almak istemiyor. Tuhafdır, önlemler geç alınır veya alınmaz ve sonunda düşük olasılık gerçekleşirse, medeniyetten geriye ne kalacağı bilinemeyeceği için alınacak herhangi bir önlem de kalmayacak.
Problem şu: standart fayda-maliyet analizi ve piyasa çarpanlarına ve parametrelerine dayalı bir nakit akımı indirgeme-net bugünkü değeri bulma alıştırması başlangıçta çok yüksek olmayan, ama giderek artma eğilimi gösteren bir önlemler-harcamalar demeti öngörüyor. Ancak, problem çok düşük olasılığa sahip fakat gerçekleştiği zaman çok da büyük zarar verecek felaket tipi bir senaryo içeriyorsa, ki “şişman kuyruk” bu anlama geliyor, standart analiz teorik olarak dahi yetersiz kalabilir.
“Şişman kuyruk” bazı tezlere göre sonuç olarak –belki yüzyılın sonunda- yüzde 5 olasılıkla 11 santigrad derece ortalama sıcaklık artışı ve yüzde 1 olasılıkla 20 santigrad derece ortalama sıcaklık artışı anlamına geliyorsa mesele aynen budur. Bu kadar ani iklim değişiklikleri gezegenin tarihinde olmamış görünüyor ve bu kadar yüksek ortalama sıcaklık binlerce milyon yıldan beri bu gezegende görülmemiş durumda. Yani, yüzde 1 olasılık gerçekleşirse ortalığı kasıp kavuracak bir felaket riski söz konusu, fakat bu kadar düşük olasılığa ve bilinmeyene karşı önlem almak istemeyen bir rasyonalite kodunu, objektif olasılık-frekans dağılımına dayalı istatistik ve öngörü metotları bağlamında, çoktan geliştirmiş durumdayız. Mevcut ekonomi-istatistik-ekonometri disipliner matrisi sınırlı bir veri kümesinden (finite set) çıkarılamayacak, yani bilinmeyen (unknown) parametreleri olan ve tamamiyle Non-Gaussian bir olasılık dağılımına merkezi yeri vererek, önlemlerini yüzde 5 veya yüzde 1 olasılıkla belki gelecek yüzyılda gerçekleşebilecek bir düşük olasılıklı felaket senaryosuna göre almak istemiyor. Tuhafdır, önlemler geç alınır veya alınmaz ve sonunda düşük olasılık gerçekleşirse, medeniyetten geriye ne kalacağı bilinemeyeceği için alınacak herhangi bir önlem de kalmayacak.
Kaynak: Yazarlarımız