Su ayak izindeki üç renk ne anlatıyor?

• Tarım, sanayi ve kentleşme su kaynaklarını nasıl etkiliyor? Su kirliliğinin nedenlerini, sonuçlarını ve çözüm yollarını keşfedin.

  Bir ürünün su ayak izinin binlerce litre olduğunu okuduğumuzda ilk aklımıza gelen soru genellikle şu oluyor:
  Gerçekten bu kadar su mu harcanıyor?
  Ancak tek başına toplam litre, su kullanımının çevresel etkisini anlamak için yeterli değil. Çünkü su ayak izi hesaplamalarında kullanılan suyun nereden geldiği, nasıl tüketildiği ve üretimin su kirliliğine ne ölçüde yol açtığı da dikkate alınıyor.
  Bu nedenle su ayak izi üç bileşenle inceleniyor: mavi, yeşil ve gri su.
  
  Mavi su nedir?
  Mavi su, nehirler, göller ve yer altı kaynaklarından gelen tatlı suyu ifade ediyor.
  Mavi su ayak izi ise üretim sırasında bu kaynaklardan çekilip tüketilen suyu ölçüyor. Su buharlaşabilir, ürünün içinde kalabilir veya çekildiği havzaya aynı dönemde geri dönmeyebilir.
  Sulamayla yetiştirilen bir ürünün kullandığı yer altı veya yüzey suyu bunun en bilinen örneklerinden biri.
  Mavi su özellikle su kıtlığı yaşayan bölgelerde önemli. Çünkü aynı su kaynağı tarımın yanı sıra kentlerin, sanayinin ve doğal ekosistemlerin ihtiyaçlarını da karşılıyor.
  Bu nedenle bir metreküp mavi suyun nerede ve ne zaman kullanıldığı, miktarı kadar önemli olabiliyor.
  
  Yeşil su nedir?
  Yeşil suyun kaynağı yağış.
  Yağmurun toprağa ulaşan, toprakta tutulan ve bitkiler tarafından kullanılan bölümü yeşil su olarak tanımlanıyor. Daha sonra bu su buharlaşma ve bitkilerin terlemesi yoluyla atmosfere dönüyor.
  Yağmurla beslenen tarım büyük ölçüde yeşil suya dayanıyor.
  Ancak bu, yeşil suyun “bedava” veya çevresel açıdan önemsiz olduğu anlamına gelmiyor. Toprak nemi aynı zamanda doğal bitki örtüsü ve ekosistemler için de kritik bir kaynak.
  
  Gri su nedir?
  Üç kavram arasında en sık yanlış anlaşılanı gri su.
  Buradaki “gri”, doğrudan kullanılan veya ortaya çıkan atık su miktarını göstermiyor.
  Gri su ayak izi, üretimin oluşturduğu kirletici yükünü kabul edilen su kalitesi standartlarına indirebilmek için teorik olarak gereken tatlı su miktarını ifade ediyor.
  Tarımda gübre ve pestisitlerden kaynaklanan kirlilik bunun hesaplanmasında dikkate alınabiliyor.
  Dolayısıyla gri su ayak izi aslında su kirliliği üzerindeki baskının bir göstergesi.
  
  Neden üçünü birbirinden ayırıyoruz?
  Çünkü aynı toplam su ayak izine sahip iki ürünün çevresel etkisi aynı olmayabilir.
  Bir ürün ağırlıklı olarak yağışla yetişirken başka bir ürün kurak bir bölgede yoğun sulamaya ihtiyaç duyabilir. Toplam litreleri birbirine yakın olsa bile su kaynakları üzerindeki baskıları farklı olabilir.
  Nitekim Mekonnen ve Hoekstra’nın 2011’de yayımladığı küresel çalışma bu farkın büyüklüğünü gösteriyor.
  Dünya genelinde yağmurla beslenen tarımın hesaplanan su ayak izinin yüzde 91’i yeşil, yüzde 9’u gri sudan oluşuyor.
  Sulamalı tarımda ise tablo değişiyor: yüzde 48 yeşil, yüzde 40 mavi ve yüzde 12 gri su.
  Bu nedenle “hangi ürün daha fazla su tüketiyor?” sorusunun tek başına bir litre rakamıyla yanıtlanması yanıltıcı olabilir.
  Bir ürünün su ayak izine nasıl bakmalıyız?
  Bir kilogram ürün için verilen litre rakamı başlangıç noktası olabilir. Ancak asıl değerlendirme bundan sonra başlıyor.
  Suyun yağmurdan mı, nehirden mi, yoksa yer altı kaynaklarından mı geldiği; üretimin su stresi yaşayan bir bölgede gerçekleşip gerçekleşmediği; hangi mevsimde su kullanıldığı ve üretimin ne kadar kirlilik yarattığı birlikte değerlendirilmeli.
  FAO da su ayak izini yalnızca bir hacim göstergesi olarak değil, suyun türünü, kullanımın gerçekleştiği yeri ve zamanı ortaya koyan çok boyutlu bir gösterge olarak tanımlıyor.
  
  Su ayak izinde tek bir sayı yetmiyor
  Mavi, yeşil ve gri su ayrımı bize basit ama önemli bir şey söylüyor:
  Ne kadar su kullanıldığı kadar, hangi suyun nerede kullanıldığı da önemli.
  Özellikle iklim değişikliği ve artan su stresi nedeniyle üretimin su kaynakları üzerindeki etkisini değerlendirirken yalnızca toplam litreye bakmak giderek daha yetersiz kalıyor.
  Su ayak izini doğru okumak, “çok su kullanan” ve “az su kullanan” ürünlerden daha kapsamlı bir soruya geçmemizi sağlıyor:
  Bu üretim, bulunduğu yerdeki su kaynakları üzerinde nasıl bir baskı yaratıyor?
  
  Kaynaklar:
  Mekonnen & Hoekstra, Hydrology and Earth System Sciences, 2011; FAO; Water Footprint Assessment Manual.