Otomobilsiz bir şehir bize ne anlatıyor?

• 22 Eylül Otomobilsiz Yaşam Günü’nde emisyonlardan elektrikli araçlara, şehirlerin ulaşım geleceğine bakıyoruz

  Bir günlüğüne otomobillerin şehirlerde daha az yer kapladığını düşünün. Daha az motor sesi, daha az egzoz, yürümek ve bisiklete binmek için daha fazla alan.
  22 Eylül Otomobilsiz Yaşam Günü, otomobilleri tamamen hayatımızdan çıkarmayı değil, şehirlerin neden özel otomobile bu kadar bağımlı hale geldiğini yeniden düşünmek için bir fırsat sunuyor.
  Çünkü ulaşım yalnızca bir noktadan diğerine gitme biçimimiz değil. Enerji tüketiminden iklim değişikliğine, hava kalitesinden şehirlerin nasıl tasarlandığına kadar uzanan daha büyük bir sistemin parçası.
  
  Karayolu ulaşımı hâlâ büyük bir emisyon kaynağı
  Uluslararası Enerji Ajansı’nın 2025 verilerine göre karayolu taşımacılığı 2024 yılında 6 milyar tonun üzerinde karbondioksit emisyonuna neden oldu. Bu miktar 2015’e göre yüzde 8 daha yüksek.
  Daha dikkat çekici olan ise bu emisyonların kaynağı. Karayolu ulaşımından kaynaklanan emisyonların yüzde 60’tan fazlası binek otomobiller ve hafif ticari araçlardan geliyor.
  Bu tablo, ulaşımın iklim etkisini azaltırken yalnızca yakıt türüne değil, otomobile ne kadar bağımlı olduğumuza da bakmamız gerektiğini gösteriyor.
  
  Daha büyük otomobiller daha büyük bir ayak izi bırakıyor
  Otomobiller yalnızca çoğalmıyor, aynı zamanda büyüyor. Uluslararası Enerji Ajansı’na göre SUV’lar 2023 yılında küresel otomobil satışlarının yüzde 48’ini oluşturdu. Aynı yıl dünya yollarında 360 milyondan fazla SUV bulunuyordu.
  SUV’lar ortalama orta sınıf bir otomobile göre yaklaşık 200 ila 300 kilogram daha ağır ve yaklaşık yüzde 20 daha fazla karbondioksit emisyonuna neden oluyor.
  2023 yılında küresel SUV filosunun yalnızca yakıt kullanımından kaynaklanan emisyonu yaklaşık 1 milyar ton karbondioksite ulaştı.
  Araçların büyümesi yalnızca yakıt tüketimini artırmıyor. Daha fazla çelik, alüminyum ve diğer malzemeye ihtiyaç duyulması, otomobilin üretim aşamasındaki çevresel etkisini de büyütüyor.
  
  Elektrikli otomobiller çözümün önemli bir parçası, ama tamamı değil
  Elektrikli otomobiller konusunda sık karşılaşılan iddialardan biri, üretim ve elektrik kaynaklı emisyonlar hesaba katıldığında fosil yakıtlı otomobillerden daha kirli olabilecekleri.
  Güncel yaşam döngüsü analizleri genel olarak bunu desteklemiyor.
  Uluslararası Enerji Ajansı’nın hesaplamasına göre 2023 yılında satılan orta büyüklükte bir bataryalı elektrikli otomobil, üretimden yaklaşık 15 yıllık kullanıma kadar bütün yaşam döngüsü dikkate alındığında, küresel ortalamada eşdeğer içten yanmalı motorlu bir otomobilin yaklaşık yarısı kadar sera gazı emisyonuna neden oluyor.
  Elektriğin nasıl üretildiği bu farkı etkiliyor. Elektrik sistemi temizlendikçe elektrikli otomobillerin iklim avantajı da büyüyor.
  Ancak elektrikli bir otomobil de yol alanına, park yerine, enerjiye ve üretim için hammaddelere ihtiyaç duyuyor. Büyük bataryalı ve ağır araçlar daha fazla kritik mineral kullanıyor.
  Bu nedenle ulaşımın dönüşümü yalnızca benzinli otomobilleri elektrikli otomobillerle değiştirmekten ibaret değil.
  
  Şehrin tasarımı emisyonları belirliyor
  Bir şehirde işe, okula, alışverişe veya sağlık hizmetlerine ulaşmak için otomobil kullanmak zorundaysak, ulaşım tercihlerimizi yalnızca bireysel kararlarla açıklamak mümkün değil.
  Şehrin kendisi bu tercihi şekillendiriyor.
  IPCC’ye göre daha kompakt, yürünebilir ve farklı işlevleri birbirine yakınlaştıran şehir planlaması, 2050’ye kadar kentsel enerji kullanımını yüzde 20 ila 25 azaltma potansiyeline sahip.
  IPCC ayrıca kent biçiminin değiştirilmesiyle ulaşım kaynaklı sera gazı emisyonlarının koşullara bağlı olarak yüzde 4 ila 25 arasında azaltılabileceğini belirtiyor. Yürüme ve bisiklet gibi aktif ulaşımı destekleyen yatırımların kentsel ulaşım emisyonlarını yüzde 2 ila 10 arasında azaltma potansiyeli bulunuyor.
  Bu rakamlar önemli bir noktaya işaret ediyor: Düşük karbonlu ulaşım yalnızca yeni araç teknolojileriyle değil, insanların otomobile ihtiyaç duymadan günlük yaşamlarını sürdürebilecekleri şehirlerle mümkün.
  
  Otomobilsiz ulaşım aynı zamanda bir sağlık meselesi
  Fosil yakıt kullanan araçların etkisi iklim değişikliğiyle sınırlı değil.
  Dünya Sağlık Örgütü, ulaşım politikalarının hava ve gürültü kirliliği, trafik yaralanmaları ve fiziksel aktivite üzerinde doğrudan etkileri olduğunu vurguluyor.
  Toplu taşımanın güçlendirilmesi, güvenli yaya yolları ve bisiklet ağlarının geliştirilmesi yalnızca emisyonları azaltmaya yardımcı olmuyor. Aynı zamanda fiziksel aktiviteyi artırabiliyor, trafik kaynaklı hava kirliliğine maruziyeti azaltabiliyor ve otomobili olmayan insanların kentsel hizmetlere erişimini kolaylaştırabiliyor.
  Bu nedenle ulaşım politikası aynı zamanda sağlık, erişilebilirlik ve yaşam kalitesi politikası.
  
  Bir günlük deneyden kalıcı dönüşüme
  Otomobilsiz Yaşam Günü’nün değeri, bütün otomobillerin bir günlüğüne ortadan kalkmasında değil.
  Asıl soru şu:
  Bir şehir, insanların otomobil kullanmak zorunda kalmadan güvenli, hızlı ve erişilebilir biçimde hareket edebilmesini sağlayabilir mi?
  Toplu taşımanın güvenilir olduğu, kısa mesafelerin yürünebildiği, bisiklet yollarının birbirine bağlandığı ve günlük ihtiyaçların yakın çevrede karşılanabildiği şehirlerde otomobil bir zorunluluk olmaktan çıkabilir.
  Elektrikli araçlar da bu dönüşümün önemli bir parçası. Ancak iklim açısından en güçlü yaklaşım, daha temiz otomobillerin yanında daha az otomobil bağımlılığı yaratabilen şehirler kurmak.
  22 Eylül bu nedenle yalnızca “bugün otomobile binmeyelim” demek için değil, nasıl şehirlerde yaşamak istediğimizi düşünmek için de anlamlı.
  Çünkü sürdürülebilir ulaşımın asıl ölçüsü otomobilin motorunda değil, insanların otomobilsiz de hareket edebilme imkanında yatıyor.
  
  Kaynaklar
  Uluslararası Enerji Ajansı, Breakthrough Agenda Report 2025: Road Transport, 2025.
  Uluslararası Enerji Ajansı, Global EV Outlook 2024, 2024.
  Uluslararası Enerji Ajansı, SUV küresel emisyon analizi, 2024.
  IPCC, Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change, Bölüm 5, 8 ve 10.
  Dünya Sağlık Örgütü, Strategies for Healthy and Sustainable Transport.
  Avrupa Çevre Ajansı, Sustainability of Europe’s Mobility Systems 2025.