Mavi besinler gıda krizine çözüm olabilir mi?

• Balık, deniz ürünleri ve yosunlar gibi mavi besinler, sürdürülebilir beslenmede nasıl bir rol oynuyor?

  Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), 2050 için net bir tablo çiziyor: Dünya nüfusu 10 milyara ulaşacak ve bugünkünden yüzde 70 daha fazla gıda üretmek gerekecek. Tarım arazileri sınırlı, tatlı su kaynakları azalıyor, hayvancılık ise iklim krizinin en büyük kaynaklarından biri. Peki bu açığı nasıl kapatacağız? Cevaplardan biri; mavi besinler. Okyanus, göl ve nehirlerden gelen balık, kabuklu deniz ürünleri ve deniz yosunu giderek daha fazla gündeme giriyor.
  
  Dünya tüketimi artıyor Türkiye geride kalıyor
  FAO’nun 2024 verilerine göre; dünya genelinde kişi başı balık tüketimi 1961’de 9 kilogramdı, 2020’de 20.2 kilograma çıktı. Bu artış, nüfus artışını geride bıraktı. Aynı rapor mevcut tüketimi korumak için bile 2050’ye kadar 36 milyon ton ek üretim gerektiğini söylüyor. Talep ikiye katlanabilir. Türkiye, bu tablonun dışında kalıyor. Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) 2024 verilerine göre, kişi başı tüketim 7.7 kilogram. Avrupa ortalaması 16 ile 20 kilogram, dünya ortalaması 20.5 kilogram. Fiyat, tüketim alışkanlıkları ve dağıtım sorunları bu farkı yaratıyor. Düşük tüketim, sektörün büyümesini de sınırlandırıyor.
  
  Karbon karşılaştırması tabloyu değiştiriyor
  Mavi besinleri öne çıkaran en güçlü nedenlerden biri karbon ayak izi. World Resources Institute (Dünya Kaynakları Enstitüsü) verilerine göre, midye ve istiridye kilogram başına bir kilogramın altında emisyon yaratıyor. Hamsi ve sardalye gibi küçük balıklar 1 ila 5 kilogram aralığında kalıyor. Karşılaştırma net: Tavuk yaklaşık 6 kilogram, domuz 6.5 kilogram, sığır eti 60 kilogram karbon salımı yaratıyor. Ancak yetiştiricilikte kritik bir sorun var. Stanford Üniversitesi’nin Nature’da yayımlanan çalışmasına göre, çiftlik balıklarında karbonun yüzde 80’i balık yeminden geliyor. Küçük balıkları avlayıp büyük balığa yem yapmak dengeyi bozuyor. Midye ve istiridye burada ayrışıyor. Planktonla besleniyor, suyu filtreliyor ve fazla besin yükünü azaltıyor. Yani sadece üretim değil, ekosistem katkısı da sağlıyor.
  
  Protein değil besin yoğunluğu meselesi
  Mavi besinler sadece protein kaynağı değil, besin yoğunluğu açısından da güçlü. UC Santa Barbara’nın (Kaliforniya Üniversitesi, Santa Barbara devlet destekli araştırma üniversitesi) araştırmasına göre, alabalık tavuktan 19 kat fazla omega-3 içeriyor. Midye ve istiridye 76 kat daha fazla B12 ve 5 kat daha fazla demir sağlıyor. Sazan ise 9 kat daha fazla kalsiyum içeriyor. FAO’ya göre 3.2 milyar insan hayvansal proteinin en az yüzde 20’sini balıktan karşılıyor. Özellikle kıyı topluluklarında bu oran daha da yükseliyor. Türkiye’de düşük tüketim bu potansiyelin kullanılmadığını gösteriyor.
  
  Deniz yosunu gerçekten oyunu değiştirebilir mi?
  Mavi besinler sadece balıktan ibaret değil. Deniz yosunu ve algler yeni bir alan açıyor. Spirulina kuru ağırlığının yüzde 60 ila 70’i protein. Kırmızı yosunlar yüzde 10 ila 50 arasında protein içeriyor. Avrupa Birliği 2022’de 22 alg türünü yeni gıda olarak onayladı. Küresel pazarın 2023’te yaklaşık 497 milyon dolar, 2032’de 954 milyon dolara çıkması bekleniyor. Deniz yosunu tarım arazisi istemiyor, tatlı su kullanmıyor, gübre gerektirmiyor.
  Ancak kabul sorunu var. Tat, alışkanlık ve maliyet bu alanın önündeki en büyük engeller.
  
  Sürdürülebilirlik sorunu görmezden gelinemiyor
  Mavi besinlerin potansiyeli yüksek ama tablo kusursuz değil. Dünya Ekonomik Forumu verilerine göre balık stoklarının yüzde 34.2’si aşırı avlanmış durumda. Yüzde 59.6’sı sınırda. FAO verileri sürdürülebilir stok oranının yüzde 62.3’e düştüğünü gösteriyor. Ayrıca avlanan balığın yüzde 30 ila 35’i kayboluyor veya israf ediliyor. Yetiştiricilikte antibiyotik kullanımı, su kirliliği ve yem bağımlılığı öne çıkıyor. Sertifikasyon sistemleri çözüm üretmeye çalışıyor ancak henüz sınırlı bir etkiye sahip.
  
  Üretim modeli değişiyor
  FAO verilerine göre 2022’de yetiştiricilik ilk kez avcılığı geçti. Dünya artık tükettiği balığın büyük kısmını çiftliklerden sağlıyor. 2050’ye kadar üretimin ciddi şekilde artması gerekiyor. Bu artış ancak daha iyi yem sistemleri, daha temiz üretim ve yeni kaynaklarla mümkün.
  
  Mavi besinler ne vadediyor?
  Mavi besinler tek başına küresel gıda krizini çözmeyecek. Ancak düşük karbon ayak izi, yüksek besin değeri ve üretim potansiyeli ile güçlü bir seçenek sunuyor. Asıl mesele üretimi artırmak değil, doğru yönetmek. Aşırı avlanmayı sınırlamak, sürdürülebilir yetiştiriciliği yaygınlaştırmak ve alternatif yem kaynakları geliştirmek anahtar olacak. Türkiye açısından tablo net. Üretim var, ihracat güçlü ama iç tüketim düşük. Bu da hem beslenme hem ekonomi açısından kullanılmayan bir potansiyel anlamına geliyor. Önümüzdeki yıllarda mavi besinler gıda sisteminde daha fazla yer bulacak. Ancak bu, hangi politikaların tercih edileceğine ve kaynakların nasıl yönetileceğine bağlı.