Uzay çöpünü kim temizleyecek?

• Uzay çöpleri alçak Dünya yörüngesini tehdit ediyor. Artan enkaz, iletişim ve iklim altyapısı için finansal ve güvenlik riski oluşturuyor.

  Dünya yörüngesi artık boş değil. Özellikle alçak Dünya yörüngesi, işlevini yitirmiş uydular ve parçalanmış roket kalıntılarıyla giderek yoğunlaşıyor. Washington merkezli Center for Security and Emerging Technology verilerine göre, 10 santimetreden büyük 34 binin üzerinde uzay enkazı parçası tespit edildi. Bu sayı son üç yılda üçte birden fazla arttı.
  Bu parçalar saatte yaklaşık 29 bin kilometre hızla hareket ediyor. Bu hızda yaşanacak bir çarpışma, yalnızca bir uyduyu değil, zincirleme hasar riskini de beraberinde getiriyor.
  
  Maliyet sadece teknik değil
  Kasım ayında Çin’in Shenzhou-21 aracı bir parçacıkla çarpıştı. Alternatif kapsül gönderme maliyetinin 100 ila 250 milyon dolar arasında olabileceği hesaplandı. Ocak ayında bir İspanyol askeri uydusu kalıcı hasar aldı. Sigorta talebinin yüz milyonlarca doları bulabileceği belirtiliyor.
  Uydu altyapısı; iklim modellemesi, afet erken uyarı sistemleri, küresel iletişim ve finansal işlemler için kritik öneme sahip. Bu sistemlerde yaşanacak kesintiler doğrudan ekonomik ve toplumsal etki yaratıyor.
  
  Finans sektörü devreye giriyor
  Londra’nın 695’inci Lord Belediye Başkanı Michael Mainelli, Space Debris Removal Insurance Bonds adı verilen bir finansal mekanizma önerdi. Model, uydu operatörlerinin fırlatma öncesinde teminat niteliğinde bir sigorta tahvili oluşturmasını öngörüyor. Amaç, operatör iflas etse bile uyduyu güvenli biçimde yörüngeden çıkaracak kaynağın hazır olması. 2024 yılında altı küresel sigorta kuruluşu operatör başına 500 milyon dolara kadar teminat sağlayabileceklerini açıkladı. Ancak iki koşul koydular: enkaz temizleme teknolojisinin kanıtlanması ve düzenleyici kurumların sistemi zorunlu hale getirmesi.
  
  Düzenleme eksikliği temel sorun
  Teknolojik çözümler gelişiyor. Japon Astroscale ve Avrupa Uzay Ajansı aktif enkaz temizleme testleri yürütüyor. Ancak uluslararası hukukta bağlayıcı bir zorunluluk henüz yok.
  ABD Federal İletişim Komisyonu 2023’te bir uydu operatörüne para cezası verdi. Bu adım sembolik olarak önemli olsa da küresel ölçekte sistematik bir çerçeve oluşmuş değil.
  
  Kritik soru
  Uzay çöpleri meselesi, sürdürülebilirliğin yeni bir boyutunu gündeme getiriyor: Yörünge de bir ortak varlık mı ve kirleten öder ilkesi burada nasıl uygulanacak?
  Eğer uzay altyapısı iklim takibinden gıda güvenliğine kadar birçok sistemi destekliyorsa, bu alanın korunması yalnızca teknik değil, ekonomik ve yönetişim meselesi haline geliyor.
  Bu kez sorun, temizlemekten çok önlemekte düğümleniyor.
  
  Kaynak: Earth.org