BM raporu uyarıyor: Yapay zekânın fiziksel dünyadaki etkisi büyüyor

• BM’nin yeni raporu, yapay zekânın su, enerji, arazi kullanımı ve elektronik atık üzerindeki etkilerini ortaya koyuyor. Dijital dönüşümün fiziksel maliyeti büyüyor.

  Yapay zekâ çoğu zaman ekranlarımızda çalışan görünmez bir teknoloji olarak algılanıyor. Bir soru soruyor, bir görsel oluşturuyor ya da birkaç saniye içinde uzun metinler üretebiliyor. Ancak bu dijital deneyimin arkasında devasa bir fiziksel altyapı bulunuyor.
  Birleşmiş Milletler Üniversitesi Su, Çevre ve Sağlık Enstitüsü’nün (UNU-INWEH) Haziran 2026’da yayımladığı yeni rapor, yapay zekânın çevresel etkilerini yalnızca enerji tüketimi üzerinden değil; su kullanımı, arazi ihtiyacı ve elektronik atık üretimi gibi farklı boyutlarıyla ele alıyor.
  Rapora göre küresel veri merkezleri 2025 yılında yaklaşık 448 teravat-saat elektrik tüketti. Bu miktar, bazı ülkelerin toplam yıllık enerji kullanımını geride bırakacak düzeyde. Aynı yıl veri merkezlerinin su tüketimi ise yaklaşık 1,8 milyon olimpik yüzme havuzunu doldurabilecek seviyeye ulaştı.
  Araştırmacılar, yapay zekânın giderek daha fazla elektrik, su ve altyapı gerektirdiğini vurguluyor. Bu nedenle teknolojiyi yalnızca yazılım olarak değil; veri merkezleri, enerji üretimi, soğutma sistemleri, çip üretimi ve elektronik atıkları içeren fiziksel bir sistem olarak değerlendirmek gerektiğini belirtiyor.
  Peki yapay zekânın büyümesi çevresel kaynaklar üzerinde nasıl bir baskı oluşturuyor? Ve bu büyümenin uzun vadeli etkileri neler olabilir?
  
  Yapay zekânın fiziksel dünyası
  Yapay zekâ çoğu zaman yalnızca yazılım olarak görülüyor. Oysa her sorgunun, her görsel üretiminin ve her veri işleminin arkasında büyük bir fiziksel altyapı çalışıyor.
  Bu altyapının merkezinde veri merkezleri yer alıyor. Binlerce sunucunun bulunduğu bu tesisler, yapay zekâ modellerini eğitmek ve her gün milyarlarca kullanıcı etkileşimini işlemek için sürekli çalışıyor. Sunucuların çalışması için elektrik gerekiyor. Aşırı ısınmayı önlemek için soğutma sistemleri devreye giriyor. Bu sistemler ise önemli miktarda su ve enerji tüketiyor.
  Birleşmiş Milletler raporuna göre küresel veri merkezleri 2025 yılında yaklaşık 448 teravat-saat elektrik kullandı. Eğer veri merkezleri bir ülke olsaydı, dünyanın en büyük elektrik tüketicileri arasında yer alacaktı.
  Ancak enerji tüketimi yalnızca tablonun bir parçası. Veri merkezlerinin çalışması için kullanılan elektriğin üretilmesi de ek kaynak ihtiyacı yaratıyor. Enerji üretim süreçleri su kullanımı, arazi ihtiyacı ve sera gazı emisyonları gibi etkileri beraberinde getiriyor.
  Raporun dikkat çektiği önemli noktalardan biri de yapay zekânın çevresel etkisinin yalnızca veri merkezleriyle sınırlı olmaması. Çip üretimi için gereken kritik mineraller, iletim altyapıları, soğutma sistemleri ve kullanım ömrünü tamamlayan elektronik ekipmanlar da bu zincirin bir parçası.
  Bu nedenle araştırmacılar yapay zekâyı yalnızca dijital bir hizmet olarak değil, doğal kaynaklara bağımlı büyük bir endüstriyel sistem olarak değerlendiriyor.
  
  Su, enerji, arazi ve e-atık: Yapay zekânın dört ayak izi
  Birleşmiş Milletler raporu, yapay zekânın çevresel etkilerini dört temel başlık altında inceliyor: enerji tüketimi, su kullanımı, arazi ihtiyacı ve elektronik atık.
  
  Enerji
  Veri merkezleri 2025 yılında yaklaşık 448 teravat-saat elektrik tüketti. Rapora göre bunun yaklaşık beşte biri yapay zekâ uygulamalarından kaynaklandı.
  Bu miktar, Sahra Altı Afrika’da yaşayan yaklaşık 1,3 milyar insanın konut elektrik ihtiyacını yıllarca karşılayabilecek düzeyde. Eğer veri merkezleri bir ülke olsaydı, dünyanın en büyük elektrik tüketicileri arasında yer alacaktı.
  Araştırmacılar, yapay zekâ kullanımının hızla artmasıyla birlikte bu talebin önümüzdeki yıllarda daha da büyümesini bekliyor.
  
  Su
  Veri merkezlerinin en az konuşulan çevresel etkilerinden biri su tüketimi.
  Sunucular çalışırken önemli miktarda ısı üretiyor. Bu nedenle birçok tesiste su bazlı soğutma sistemleri kullanılıyor. Ayrıca veri merkezlerine enerji sağlayan elektrik üretim süreçleri de dolaylı olarak su tüketiyor.
  Rapora göre veri merkezleri 2025 yılında yaklaşık 1,8 milyon olimpik yüzme havuzunu doldurabilecek miktarda su kullandı.
  Mevcut büyüme eğiliminin devam etmesi halinde, 2030 yılında yapay zekâya bağlı yıllık su tüketiminin 9,3 trilyon litreye ulaşabileceği tahmin ediliyor.
  
  Arazi kullanımı
  Dijital teknolojiler çoğu zaman fiziksel alan gerektirmeyen sistemler olarak düşünülüyor. Ancak veri merkezleri, enerji altyapıları, iletim ağları ve üretim tesisleri önemli miktarda arazi kullanımı gerektiriyor.
  Rapora göre veri merkezlerinin elektrik talebini destekleyen altyapının kapladığı alan yaklaşık 7.000 kilometrekareye ulaşıyor. Bu, Londra metropol alanının yaklaşık 4,5 katı büyüklüğünde bir alana karşılık geliyor.
  Yapay zekâ uygulamalarının büyümesiyle birlikte yeni veri merkezleri ve enerji yatırımlarına olan ihtiyaç da artıyor.
  
  Elektronik atık
  Raporda öne çıkan bir diğer konu ise elektronik atıklar.
  Yapay zekâ sistemleri yüksek performanslı işlemciler, grafik kartları ve özel çipler gerektiriyor. Teknolojinin hızlı gelişimi nedeniyle bu ekipmanlar kısa süre içinde yenileriyle değiştirilebiliyor.
  Araştırmacılar, yapay zekâ kaynaklı elektronik atık miktarının on yılın sonuna kadar yaklaşık 2,5 milyon tona ulaşabileceğini öngörüyor.
  
  Bu rakam, her yıl yüzlerce büyük yapının ağırlığına eşdeğer elektronik ekipmanın kullanım dışı kalması anlamına geliyor.
  Tüm bu veriler, yapay zekânın yalnızca dijital bir dönüşüm değil; aynı zamanda enerji, su ve doğal kaynaklarla yakından bağlantılı fiziksel bir dönüşüm olduğunu gösteriyor.
  
  Neden önemli?
  Yapay zekâ son yılların en hızlı büyüyen teknolojilerinden biri. Birleşmiş Milletler raporuna göre küresel yapay zekâ pazarının önümüzdeki on yılda yaklaşık 25 kat büyüyerek 5 trilyon dolara yaklaşması bekleniyor.
  Bu büyüme, veri merkezlerine yönelik talebin de hızla artacağı anlamına geliyor. Daha fazla işlem gücü, daha fazla sunucu, daha fazla enerji ve daha fazla soğutma ihtiyacı demek.
  Ancak araştırmacılara göre asıl mesele yalnızca kaynak tüketiminin büyüklüğü değil. Sorun, bu etkilerin büyük bölümünün görünmez olması.
  Çoğu kullanıcı bir metin yazdırırken, bir görsel oluştururken ya da bir video üretirken bunun arkasındaki enerji, su ve altyapı ihtiyacını görmüyor. Yapay zekâ çoğu zaman fiziksel dünyadan bağımsız bir teknoloji gibi algılanıyor.
  Birleşmiş Milletler Üniversitesi Su, Çevre ve Sağlık Enstitüsü Direktörü Kaveh Madani, kamuoyundaki tartışmaların hâlâ büyük ölçüde yazılım boyutuna odaklandığını belirtiyor. Oysa yapay zekâ; veri merkezleri, elektrik üretimi, soğutma sistemleri, iletim ağları, çipler, mineraller, arazi kullanımı ve su kaynaklarıyla doğrudan bağlantılı bir altyapı sistemi.
  Raporda vurgulanan bir diğer konu ise şeffaflık eksikliği. Araştırmacılar, veri merkezlerinin ve yapay zekâ sağlayıcılarının çevresel etkilerine ilişkin daha fazla veri paylaşması gerektiğini savunuyor. Böylece hem politika yapıcılar hem de kullanıcılar daha bilinçli kararlar alabilir.
  Yapay zekâ birçok alanda verimlilik sağlayabilir, bilimsel araştırmaları hızlandırabilir ve iklim çözümlerine katkı sunabilir. Ancak rapor, bu dönüşümün çevresel maliyetlerinin de dikkate alınması gerektiğini hatırlatıyor.
  
  Dijital dönüşümün yeni sorusu
  Yapay zekâ önümüzdeki yıllarda hayatın daha fazla alanına entegre olacak. Sağlıktan eğitime, bilimsel araştırmalardan kamu hizmetlerine kadar birçok alanda kullanımının artması bekleniyor.
  Bu nedenle tartışma artık yapay zekânın büyüyüp büyümeyeceği üzerine değil. Asıl soru, bu büyümenin hangi kaynaklarla ve nasıl yönetileceği.
  Birleşmiş Milletler’in yeni raporu, yapay zekânın yalnızca dijital bir teknoloji olmadığını hatırlatıyor. Veri merkezlerinden elektrik şebekelerine, su kaynaklarından elektronik atıklara kadar uzanan geniş bir fiziksel altyapıya dayanıyor.
  Bu durum, teknoloji politikaları ile çevre politikalarının giderek daha fazla kesişeceğini gösteriyor. Veri merkezlerinin enerji kaynakları, su kullanımı, elektronik atıkların yönetimi ve tedarik zincirlerinin şeffaflığı önümüzdeki dönemin önemli başlıkları arasında yer alacak.
  Uzmanlara göre yapay zekânın çevresel etkilerini azaltmanın yolu teknolojik gelişmeyi yavaşlatmak değil. Daha verimli veri merkezleri kurmak, yenilenebilir enerji kullanımını artırmak, su tüketimini azaltan soğutma sistemleri geliştirmek ve elektronik atıkları döngüsel ekonomi yaklaşımıyla yönetmek çözümün önemli parçaları arasında bulunuyor.
  Yapay zekâ iklim modellemelerinden enerji verimliliğine kadar birçok alanda sürdürülebilirlik hedeflerine katkı sunma potansiyeline sahip. Ancak bu potansiyelin gerçekleşebilmesi için teknolojinin kendi çevresel ayak izinin de görünür hale gelmesi gerekiyor.
  Dijital dünyanın fiziksel sınırları var. Yeni raporun ortaya koyduğu en önemli mesaj da bu: Yapay zekânın geleceği yalnızca algoritmalarla değil, enerji, su ve doğal kaynaklarla da şekillenecek.
  
  Kaynaklar
  • United Nations University Institute for Water, Environment and Health (UNU-INWEH), The Environmental Footprint of Artificial Intelligence, 2026
  • Earth.Org, 9.3 Trillion Liters of Water: UN Report Exposes Unfathomable Footprint of Data Centers as AI Booms, 5 Haziran 2026
  • International Energy Agency (IEA), Energy and AI
  • International Telecommunication Union (ITU), Digital Sustainability çalışmaları